Zasada taniości.

W poprzednich artykułach omówiłem już kilka zasad, których zdaniem ekonomistów powinien się kierować prawodawca podczas tworzenia podatków. Jednak to nie wszystko więc teraz omówimy zasadę taniości podatków. Definicja mówi, że “każdy podatek powinien być tak pomyślany, aby suma, jaką zabiera z kieszeni ludności lub do tych kieszeni nie dopuszcza, w najmniejszym jak tylko można stopniu przekraczała kwotę, jaką podatek ten wnosi do skarbu państwa”. Zatem można powiedzieć, że zasada ta akcentuje konieczność ograniczania kosztów poboru podatku oraz ochronę źródeł podatkowych.

Ogólnie przyjęto, że podatek może być kosztowny na cztery sposoby. Po pierwsze sama procedura poboru może być kosztowna ponieważ może się okazać, że pobieranie takiego podatku wymaga rozbudowanego aparatu skarbowego oraz zatrudnienia wielu urzędników, przez co ich pensje mogą pochłaniać dużą część wpływów z samego podatku. Oszczędzanie na kosztach poboru niesie największe korzyści dla skarbu państwa ponieważ procedury poboru nie pochłaniają wielkich pieniędzy, które i tak podatnicy musieliby zapłacić. Zatem jeśli obetniemy koszty poboru to w praktyce podatki nie zostaną obniżone ale wszyscy zyskamy w ten sposób, że więcej środków zostanie zużyte na wydatki publiczne. Dobrym przykładem na to jak srogie mogą być podatki jest przykład Francji, gdzie to w roku 1598 podatnicy musieli zapłacić 150 mln żeby skarb państwa uzyskał wpływy rzędu 30 mln.

Drugim przykładem są zbyt wysokie podatki, które mogą zniechęcić do działania w pewnych obszarach gospodarki. Z jednej strony wyższe podatki mogą w efekcie ograniczyć wpływy poprzez niwelowanie niektórych źródeł.

Trzecim problemem jest wiele kar i konfiskat, które nakładane są na ludzi rzekomo uchylających się od płacenia podatków, przez co mamy do czynienia z wieloma bankructwami i utratą przez państwo kolejnych źródeł dochodu. Powoduje to utratę zaufania do państwa i systemy podatkowego.

Ostatnim problemem jest zbyt częste “nękanie” obywateli przez poborców podatkowych, co w efekcie obniża ich chęć do obcowania z nim w ogóle.

Klasyczne zasady podatkowe.

Zajmując się projektowaniem lub analizą obciążeń podatkowych powinno się poszukiwać i wzorować na pewnych ogólnie zaakceptowanych zasadach, które ponieważ już są dokładnie poznane i sprawdzone pozwolą na uniknięcie wielu niepotrzebnych błędów. Nad tymi zasadami od dawna prowadzone są spory i dyskusje wśród ekonomistów, prawników i przedsiębiorców. Już w starożytności opracowano pewne zasady, które z biegiem czasu były coraz szerzej omawiane i udoskonalane. Jednak zwarty system zasad podatkowych zaczął powstawać równocześnie z rozpoczęciem się gwałtownego rozwoju gospodarki ponieważ wcześniej państwo nie zwracało należytej uwagi na interesy jednostki.

Jak mawiał J.B. Sayem: “nie ma dobrych podatków, są tylko mniej lub bardziej złe.” Z założenia tego wynika, że będą one tym mniej złe im bardziej będą przestrzegały klasycznych zasad podatkowych. Wśród nich należy wymienić:

- pewność,

- dogodność,

- taniość,

- unikanie fiskalizmu i ochrona źródeł podatkowych,

- równomierność/sprawiedliwość opodatkowania,

- “moralność” podatku.

Wszystkie z tych sześciu podstawowych zasad formułowania podatków są sobie równe i żadna nie powinna być stawiana ponad inne. Stosowanie się do nich ma fundamentalne znaczenie jeśli chodzi o prowadzenie uczciwej i stosunkowo najmniej obciążającej polityki podatkowej.

Według tych zasad można określić jak powinny być formułowane podatki. Zasad pewności mówi, że podatnik powinien dokładnie wiedzieć jaki podatek ma zapłacić, w jakim terminie powinien to zrobić oraz w jakiej formie. Niestety w wielu krajach zasada ta nie jest przestrzegana co naraża podatnika na wolę urzędników skarbowych oraz ma bardzo korupcjogenne działanie. Dogodność podatków także ma fundamentalne znaczenie ponieważ powinny być one płacone w takim terminie, który jest najbardziej dogodny dla podatnika. Istnieje wówczas największe prawdopodobieństwo, że podatnik będzie dysponował środkami pieniężnymi na uregulowanie podatku. Najdogodniejszym podatkiem jest podatek pośredni ponieważ płacimy go w niewielkich ilościach robiąc zakupy.

Funkcje podatków.

Wszystkie podatki mają określoną funkcję w systemie gospodarczym, nie zawsze jednak zamierzoną przez ustawodawcę. Oczywiste jest, że najważniejsza jest tak zwana funkcja dochodowa (fiskalna), która polega na zapewnieniu finansowania środków publicznych. Poza tym podatki mają także funkcje pozafiskalne, takie jak:

- stabilizacyjna rozumiana jako wykorzystanie podatków do zapewnienia niezakłóconego przebiegu procesów gospodarczych poprzez regulowanie przepływu pieniądza i zapewnianie klarowności obrotu pieniądzem,

- alokacyjna, w ramach której podatki oddziałują na strukturę produkcji oraz wytworzonego produktu. Jej kształt jest ustalany między innymi poprzez ustalenie kogo i jak opodatkować, posługując się kryterium klasyfikacji podatków według faz tworzenia i podziału dochodów oraz źródeł pochodzenia, to kto i jak zostanie opodatkowany zależy nie od producenta czy usługodawcy ale od ustawodawcy,

- redystrybucyjna odpowiedzialna za korygowanie podziału dochodów na rynku poprzez regulowanie nadmiernych dochodów poszczególnych podmiotów oraz podnoszenie tych mniejszych.

Aby móc skutecznie prowadzić politykę podatkową należy najpierw dokładnie rozpoznać kierunek i siłę oddziaływania podatków na zachodzące w gospodarce procesy gdyż jest to niezwykle istotne dla tego działania. Nie wiedząc dokładnie jak działa każdy z podatków nie będziemy mogli skutecznie sterować tymi oddziaływaniami i procesami zachodzącymi pomiędzy podatkami, a poszczególnymi podmiotami.

Wśród wyżej wymienionych funkcji tylko jedna jest interpretowana jednoznacznie i chodzi o funkcję dochodową. Funkcje pozafiskalne realizowane są w zależności od poglądów ekonomistów na rolę państwa w gospodarce i to ma znaczący wpływ na pojmowanie cech najmniej złego systemu podatkowego. Przez najmniej zły mamy na myśli system, który najmniej niekorzystnie wpływa na całą gospodarkę oraz wyrządza najmniej szkód w jej funkcjonowaniu. Niestety nie zawsze udaje się tak skonstruować system podatkowy aby jednocześnie skutecznie zapewniał pokrycie wydatków publicznych, a jednocześnie nie zakłócał działania pozostałych sektorów gospodarki.

Pojęcie systemu podatkowego.

Podatki nie mogą być traktowane jako osobne instytucje fiskalne. Każdy z nich pełni ważną rolę w całym systemie podatkowym, który jest częścią systemu podatkowego państwa. Pojęcie to jest różnie rozumiane w zależności od literatury. Przede wszystkim wciąż niejasne jest czy systemem podatkowym możemy określać każdy zbiór istniejących w danym czasie w państwie podatków, czy też możemy o nim mówić dopiero wówczas gdy istniejące podatki podporządkowane są jakiejś idei oraz stanowią uporządkowaną, jednolitą całość. Pierwsze określenie to tak zwany historyczny system podatkowy, natomiast ten drugi określany jest mianem racjonalnego.

Wydaje się, że powinno się podatki określać według tego pierwszego systemu jako ogól podatków pobieranych w danym państwie. Ale jeśli traktować je jako układ wzajemnie powiązanych elementów to należy do definicji włączyć łączący wszystko aparat skarbowy wraz ze zbiorem zasad funkcjonowania systemu podatkowego. Teoretycznie ustawodawca może dowolnie kształtować system podatkowy przy pomocy przepisów ale w praktyce jest to ograniczane przez panujące na rynku warunki administracyjne, ekonomiczne i polityczne oraz tradycje historyczne.

Tradycje historyczne wywołują sporą bezwładność jeśli chodzi o zmiany podatkowe, a wynika ona przede wszystkim z:

- przywiązania ludzi do już istniejącego stanu podatkowego i ich obawy do zmian, głównie w obawie o pogorszenie stanu ekonomicznego podatników, wolą oni powiększenie starych podatków aniżeli wprowadzenie nowych,

- faktu, że stare podatki w miarę możliwości zostały już przerzucone lub wypracowano metody ich obniżania, a wobec nowych podatnicy mają mniejsze doświadczenie,

- oporu administracji skarbowej, który objawia się niechęcią do zmian i uczenia się nowych rzeczy oraz z faktu, że stary system jest już dokładnie poznany i funkcjonuje sprawnie, a uzyskanie takiego stanu jeśli chodzi o nowe rozwiązania wymaga wiele czasu.

System podatkowy powinien być zatem pojmowany jako całość i tak też najsprawniej funkcjonuje oraz łatwiej jest zrozumieć jego działanie patrząc nań globalnie.

Przerzucanie podatku.

Przerzucanie podatku najczęściej definiuje się jako “przesunięcie ciężaru opodatkowania na innego podatnika lub grupę podatników na drodze zmiany cen zasobów ekonomicznych”. Tą skomplikowaną definicję postaram się jak najprościej wyjaśnić w dalszej części artykułu. Przerzucalność jest podzielona na przerzucalność w przód i w tył oraz na rzeczywistą i pozorną.

Przerzucalność podatków w przód polega na tym, że podmiot, na który nałożony został podatek, przesuwa go na swoich odbiorców wliczając go w ceny oferowanych dóbr i usług. Chyba najlepszym przykładem jest podatek od towarów i usług czyli VAT, który mimo, iż nakładany jest na producenta i tak jest płacony przez nas przy zakupie.

Przerzucalność podatków wstecz polega na obniżeniu cen płaconych przez podatnika dostawcom oraz płac zatrudnionych pracowników.

Przerzucalność rzeczywista dokonuje się na rynku w wyniku suwerennej decyzji podmiotu, na który nałożony został podatek.

Przerzucalność pozorna objawia się wtedy gry to prawodawca z góry zakłada, że ciężar podatku zostanie przeniesiony na inne podmioty niż te na które został nałożony ponieważ podatek ten jest doliczany do cen.

Odwołując się do jednego z poprzednich artykułów i biorąc pod uwagę powyższe definicje możemy stwierdzić, że to podatki bezpośrednie cechują się przerzucalnością rzeczywistą, a pośrednie pozorną czyli dokładnie odwrotnie niż mówi zazwyczaj literatura przedmiotu. Dodać należy, że zjawisko to (przerzucalność) jest bardzo zmienna i przebiega różnie w zależności od warunków rynkowych. Najczęściej wahania występują jeśli chodzi o podatki bezpośrednie gdzie przerzucanie jest bardzo trudne ale i tak często jest realizowane.

Edwin R.A. Seligman na podstawie swoich wieloletnich badan stwierdza, że zjawisko to jest niezwykle istotne w ranach oddziaływania podatków na rynek. Badacz ustalił wiele warunków od których zależy przerzucanie, podzielił je na dwie grupy:

- warunki ekonomiczne,

- warunki techniczne.

Przerzucalność uzależniona jest w największym stopniu od popytu na dane dobro.